Vatoz (Pleco)

Vatoz balığı nedir ve neden bu kadar büyür?

Vatoz, akvaryumcuların cama yapışan yosun yiyici olarak tanıdığı, 40 cm’yi aşabilen büyük bir Güney Amerika zırhlı kedi balığıdır. Türkiye’de en sık satılan form leopar yelken yüzgeçli pleco olarak bilinen Pterygoplichthys pardalis’tir (İngilizce “common pleco” ya da “Amazon sailfin catfish”). Mağazada 5–7 cm’lik yavrular olarak satıldığı için küçük bir temizlikçi gibi görünür; oysa ilk iki yılda hızla büyür ve bakımı iyi yapılan bir birey 30 cm’yi kolayca geçer. Bilimsel kayıtlarda bu tür için verilen azami standart boy 43 cm civarındadır, kuyrukla birlikte toplam boy daha da uzundur.

Vatoz 15–20 yıl yaşayabilen, gece aktif, dipte ve camlarda gezinen bir balıktır. Gövdesi kemik plakalarla kaplıdır, ağzı vantuz biçimindedir ve sert yüzeyleri bu ağızla kazır. Bu özellikleri onu dayanıklı yapar; ancak aynı zamanda çok yemek yer ve buna orantılı olarak çok atık üretir. Akvaryumcuların en sık yaptığı hata, vatozu 60–100 litrelik bir tanka “yosun temizlesin” diye koymaktır. Böyle bir tankta balık kısa sürede sığmaz hâle gelir ve su kalitesi bozulur.

“Vatoz” tek bir tür mü?

Hayır. “Vatoz” Türkiye’de birçok loricariid (zırhlı kedi balığı) türü için kullanılan genel bir halk adıdır; denizdeki vatoz balığıyla da hiçbir akrabalığı yoktur. Mağazalarda bu adla satılan balıkların çoğu Pterygoplichthys cinsindendir: P. pardalis, P. multiradiatus, P. disjunctivus ve P. gibbiceps (İngilizce “leopard sailfin pleco”) bunların başında gelir. Bu türlerin hepsi 35–50 cm’ye ulaşır ve bakım gereksinimleri neredeyse aynıdır. Bazı satıcılar küçük kalan ancistrus türlerini de “vatoz” diye satar; ancistrus ise 12–15 cm’de kalır. Satın almadan önce burnundaki dallı çıkıntılara (ancistrus erkeğinde belirgindir) ve sırt yüzgecinin uzunluğuna bakın: Pterygoplichthys türlerinde sırt yüzgeci yelken gibi geniştir ve 10’dan fazla yumuşak ışın taşır.

Vatoz kaç litrelik akvaryumda yaşar?

Yetişkin bir vatoz için en az 400 litre ve 150 × 60 cm taban alanı gerekir; birden fazla birey tutulacaksa 200 cm uzunluğunda bir tank düşünülmelidir. Yavrular ilk aylarda 120 cm’lik bir tankta rahat eder, ama bu geçici bir çözümdür. Büyüyen balığı sonradan verecek yer bulmak çoğu zaman zordur, bu yüzden büyük tanka sahip değilseniz bu türü almamanızı öneririz. Küçük tanklar için ancistrus ya da otocinclus çok daha doğru seçimdir.

• Filtre: Saatte tank hacminin en az 5–6 katını döndüren dış filtre ya da sump. Vatoz yoğun dışkı bırakır; zayıf filtrede amonyak ve nitrat hızla yükselir.
• Zemin: Kum ya da yuvarlak hatlı ince çakıl. Keskin taşlar karın plakalarına zarar verir.
• Kök odun: Mutlaka bulunmalı. Pterygoplichthys türleri odunu kazıyarak lif alır; odun aynı zamanda gündüz saklanma alanıdır.
• Bitkiler: Anubias ve Java eğreltisi gibi sert yapraklı, köke bağlanan bitkiler. Yumuşak bitkileri yer, köklü bitkileri söker.
• Isıtıcı: Gerekir. Litre başına yaklaşık 1 W kuralına göre 400 litrelik tank için iki adet 200 W ısıtıcı uygundur; vatoz ısıtıcıya yaslandığında yanabileceği için ısıtıcıyı koruyucu kafesle kullanın.

Tankın kapağı sıkı olmalıdır. Vatoz geceleri yüzeye çıkıp hava yutabilir ve ürktüğünde sıçrayabilir.

Vatoz hangi su değerlerinde yaşar?

Vatoz 23–30 °C sıcaklıkta, pH 6,5–7,8 aralığında ve orta sertlikte suda sorunsuz yaşar; su parametrelerinden çok su temizliğine duyarlıdır.

Haftada bir yapılan %30–40’lık su değişimi bu tür için standarttır. Nitrojen döngüsü tam oturmamış yeni bir tanka vatoz eklemeyin; yüksek biyolojik yük döngüyü kolayca çökertir.

Vatoz ne yer, sadece yosunla yaşar mı?

Vatoz yalnızca camdaki yosunla beslenemez; ağırlıklı olarak bitkisel, ara sıra hayvansal yemle her gün beslenmesi gerekir. Yosunla yetinen bir vatoz zayıflar, karnı içe çöker ve zamanla gece diğer balıkların gövde mukusunu emmeye başlar.

• Temel yem: Spirulina içeren batan yosun tabletleri ve plecolara özel batan granüller.
• Sebze: Haşlanmış ya da çiğ kabak, salatalık, ıspanak, haşlanmış bezelye. Sebzeyi akşam verin, 12–24 saat sonra artıkları çıkarın.
• Hayvansal yem: Haftada 1–2 kez kan kurdu, karides parçası ya da midye.
• Lif: Tankta sürekli kök odun bulunsun.

Yemleri ışıklar kapandıktan sonra vermek, gece aktif olan bu balığın yeme payını diğer balıklara kaptırmamasını sağlar.

Vatoz hangi balıklarla yaşar?

Vatoz, büyük tankta tutulan orta ve büyük boy, hızlı yüzen balıklarla en iyi uyumu gösterir. Oskar, severum, jack dempsey, bala köpekbalığı, boesemani gökkuşağı ve palyaço botia gibi türlerle aynı tankı paylaşabilir. Kendi türünden bireylere ve benzer dip balıklarına karşı bölge savunması yapar; bu yüzden ancistrus gibi başka bir zırhlı kedi balığıyla birlikte tutulacaksa her birine ayrı kök ve mağara sağlanmalıdır.

Melek balığı ve discus gibi yassı gövdeli, yavaş balıklarla dikkatli olunmalıdır. Aç bırakılan ya da iri bir vatoz geceleri bu balıkların gövdesine yapışıp mukus emebilir; bu davranış discusta açık yaralara yol açar. Japon balığı ve oranda ise hem soğuk su istedikleri hem de aynı sorun nedeniyle uygun değildir.

Vatoz akvaryumda ürer mi, erkek dişi nasıl anlaşılır?

Vatoz ev akvaryumunda neredeyse hiç üremez; piyasadaki bireyler Asya’daki havuz çiftliklerinde üretilir. Doğada erkekler nehir kıyılarına 1 metreye varan tüneller kazar, dişi yumurtalarını bu tünele bırakır ve erkek yumurtaları korur. Bu koşulları akvaryumda sağlamak mümkün değildir.

Cinsiyet ayrımı yetişkinlerde bile zordur. Erkeklerde göğüs yüzgecinin ilk ışınında daha belirgin dikencikler (odontod) bulunur ve genital papilla daha sivridir; dişiler yukarıdan bakıldığında daha geniş gövdelidir. Pterygoplichthys türlerinin Türkiye dahil birçok ülkede doğal sulara bırakıldıktan sonra istilacı hâle geldiğini de hatırlatalım: büyüyen vatozu asla dereye ya da göle bırakmayın, sahiplendirin ya da akvaryum dükkânına teslim edin.

Vatozda sık görülen hastalıklar nelerdir?

Vatozda en sık görülen sorunlar beslenme yetersizliğinden kaynaklanan zayıflama, kötü su kalitesine bağlı bakteriyel enfeksiyonlar ve beyaz benektir. İçe çökmüş karın, beyaz lekeli yüzgeçler ve sürekli yüzeye çıkma genellikle yetersiz yemin ya da yüksek amonyak ve nitratın işaretidir.

• Zayıflama: Karın bölgesi çukurlaşır. Günlük sebze ve tablet desteğiyle birkaç haftada düzelir.
• Bakteriyel yüzgeç ve deri sorunları: Yüksek nitrat ve kirli zeminle ilişkilidir; önce su değişimi ve filtre bakımını artırın.
• Beyaz benek: Zırhlı gövdede fark etmek zordur; solungaç ve yüzgeçlere bakın.

Zırhlı kedi balıkları bazı ilaçlara, özellikle bakır ve yüksek dozda tuza diğer balıklardan daha hassastır. İlacı yalnızca ürün etiketindeki doza göre uygulayın, dozu yarıya indirmeniz gerektiğine dair bir uyarı varsa ona uyun ve emin olmadığınız durumlarda su ürünleri konusunda deneyimli bir veteriner hekime danışın.